ﺳﻪشنبه 12 فروردین 1399

ژئومورفولوژی میراث جهانی بیابان لوت 

 

1- ریگ یلان

 ریگ یلان در شرق لوت با شکلی شبیه به مستطیل، گستره ای شمالی جنوبی دارد. وسعت آن بیش از 10000 کیلومتر مربع می باشد(طالقانی، 1381). ریگ یلان. فاصله شمال تا جنوب ریگزار در حدود 150 کیلومتر و فاصله شرقی غربی آن در حدود 70 کیلومتر است. این ریگزار از غرب به چاله مرکزی لوت، از شمال به دهسلم از شرق به نصرت آباد، ارتفاعات اسپی و آوخوران و از جنوب و جنوب غربی به لوت زنگی احمد محدود می­ گردد. تپه های ماسه ­ای این منطقه از خانواده تپه های عرضی بوده و اساسا از رشته های نامتقارن تشکیل شده است. و تقریبا اکثر اشکال تراکمی ماسه مانند برخان در شرق ریگ، ریپل مارک ها، تپه های طولی درجنوب غرب ریگ و عرضی در شرق ریگ، هرم های ماسه ای به هم پیوسته(جنوب ریگ) و تپه های ماسه ­ای قیفی شکل در وسط ریگ دیده می شود.

  View Larger Map   |   Get Directions

اشكال ناشي از فرسايش بادكندگي در مناطق خشك و نيمه خشك دنيا از قبيل ايران، ايالات متحده، چاد، مصر و پرو در سطح وسيعي مشاهده مي­ شود (احمدي،1387: 151،  گودي، 2007: 65). نمونه منحصربه فرد اين عوارض به صورت  پشته ها و دالان هاي موازي در جنوب شرق ايران سطح وسيعي از چاله لوت با ابعادي معادل 150 در 70 كيلومتر را پوشانيده است(احمدي، 1387: 268). بطوريكه 4 درصد كل بيابان لوت را شامل شده و جنس مواد آن ازنظر چينه شناسي در رديف پليوسن فوقاني و كواترنري تحتاني قرار مي­گيرد (كرينسلي، 1388: 166). كه جهت آنها منطبق برجهت بادهاي120 روزه سيستان بوده و 333 درجه واقعي را نشان مي­دهد (كرينسلي، 1388: 166). بلند ترین کلوت های دنیا با ارتفاعی حدود 404 متر و طولانی­ترین آن­ها در لوت قرار دارد(موسوی، 1394؛ مشهدی و همکاران، 1381 و احسانی، 1388).  يك لايه رسي- گچي باضخامت 10 تا 15 سانتی متر سطح كلوت­هاي لوت را پوشانيده كه مانع از رشد بيشتر گالي­ها در دامنه پرشيب اين عوارض شده است. (محمودي، 1367: 9) اين قشر گلي يادگاري از دوره­ هاي مرطوب گذشته بوده و وجود آن نشان دهنده عدم فعاليت  فرايندهاي فرسايشي آب بر سطح كلوت­ها در حال حاضر است (علايي طالقاني، 1386: 315).

در مجاور حوضه انتهایی رود شور بیرجند، کلوت ها به کلی ناپدید می شوند و به جای آنها اشکال کوچک جهت دار ظاهر می شوند که توسط محمودی، کلوتک نام گرفته اند( مستوفی، 1348). گسترده ترین کلوتک زار ایران همین منطقه است. همچنین نوعی از کلوتک­ها در شمال کلوت­ها و در محل برخورد رودخانه شور با کلوت­ها قرار دارند که به کلوتک­های تخم مرغی شکل معروف اند که بسیار زیبا و کم نظیر­هستند.

                                                                   View Larger Map   |   Get Directions  

 در حدود 20 کیلومتری شهداد، درختان و درختچه های گز در گلدان های بیابانی لوت جای گرفته اند که به آن نبکا یا تل های گیاهی (تل گز) گفته می شود. زمین های بین نبکاها پوشیده از ماسه است. نبکاها عموماٌ در سطح همواری که میزان ماسه آن متوسط و سطح آب زیر زمین بالا بوده و یا رطوبت موجود کافی برای حیات پوشش گیاهی باشد ظاهر می شوند. عناصر تشکیل دهنده نبکا شامل ماسه، لای، رس و سلت است.گونه­هایی نظیر دسته­ای از گرامینه ها، درختچه­های تاغ، گز و.. می باشند­(خسروی، 1372، 19). نبکاها در نزدیکی گرم­ترین نقطه جهان در شهداد می رویند و گاه طول آنها به 20 متر می­رسد. بزرگ­­ترین و مرتفع­ترین نبکا­های ایران در غرب دشت لوت(شرق شهداد) واقع­اند که ارتفاع برخی از آن­ها به بیش از10 متر هم می­رسد(مقصودی و همکاران، 1391). نبکا­ها علاوه بر غرب لوت در حاشیه جنوب شرق ریگ یلان هم وجود دارند. پیکان­های ماسه اي نیز یکی از ساده ترین و ابتدائی ترین اشکال تراکم ماسه در لوت هستند که طول آن­ها به بیش از 4 متر هم می­رسد(مقصودی و همکاران، 1393).

 

                                                                                                     View Larger Map   |   Get Directions

شهر خیالی لوت از مناظر دیگر لوت است که از اشکال فرسایشی عمدتا آب( و نیز باد) تشکیل شده که شبیه یک شهر مخروبه بنظر می­ رسد. براثر فرسایش شدید آب و صیقل دادن باد، زمین در بعضی قسمت­ ها به شدت فرسایش یافته و در طول قرن ها فرسایش آبی و بادی شدید به صورت بقایا یا آثار خرابه­ های شهرها درآمده است که در منطقه، به شهر لوت یا شهرهای لوت معروف است. این آثار و عوارض بیابان­ها که بر اثر آب (و نیز باد) به وجود آمده، بسیار زیبا و همانند آثار و بقایای شهرهای کهن ایران، جالب و دیدنی هستند.

در حاشیه محور نهبندان به کرمان و در 6 کیلومتری جنوب غرب این شهرستان تپه های شگفت انگیز و زیبایی وجود دارد که به آن کوه های مریخی می گویند. این کوه ها از نوع رسوبی و بدون پوشش گیاهی است، ارتفاع برخی از آنها تنها 5 متر است که مانند مخروط های کله قندی صحنه ای زیبا و خیال انگیز را به وجود می آورد. این کوه ­ها عمدتا از رسوبات ریزدانه مارن و رس تشکیل شده اند و تحت تأثیر فرسایش آبی و توسعه بدلند بوجود آمده اند.

ژئومورفولوژی بخش میانی لوت به صورت دشت مرتفع ریگی و شنی(هامادا) است. حاکمیت زیاد درجه حرارت روزانه، متلاشی شدن رخنمون­ سنگ­ها در قلمرو کوه­ ها و تپه­ ها اعم از رسوبی یا آذرین را به صورت تخریب مکانیکی فعال کرده که حاصل آن گسترش فرآورده ­های تخریبی زیاد است در سطح دشت می ­باشد. عناصر ریزدانه این فراورده ­ها به وسیله باد غالب از محل خارج شده و در نتیجه سطح دشت تنها از پوشش ریگی و عناصر درشت پوشیده شده ­است و بدین ترتیب دشت ریگی به معنای واقعی را در معرض دید قرار داده است. هامادای بخش مرکزی لوت تقریبا شبیه مثلث وارونه است که قاعده آن در جهت شمال و رأس آن در جهت جنوب و متوجه چاله شورگز هامون است(طالقانی، 1388). در سایر بخش­های لوت نیز هر جا شرایط فراهم بوده دشت ریگی به صورت پراکنده به وجود آمده است.

وجود رودخانه دائمی شور درگرم ترین منطقه جهان به شگفتی­ های دشت لوت بسیار افزوده است. سرچشمه های این رودخانه در خارج از منطقه مورد مطالعه است که از ارتفاعات خراسان جنوبی و خوسف سرچشمه می­ گیرد و از بخش شمالی وارد استان کرمان می­ شود .در طول مسیر با اضافه شدن آب های خروجی از ارتفاعات راور، مسافتی حدود 2000 کیلومتر را طی می­کند تا پس از گذشتن ازکناره غربی گندم بریان، در بخش شمالی کلوت ها به چاله شور ختم شود. مساحت حوضه آبریز این رودخانه در حدود 73760 کیلومتر مربع­می باشد. بر اثر بارندگی اتفاقی و جاری شدن سیل ها، زمین به شدت فرسایش یافته و مسیل­های عمیق ایجاد کرده که در محل به آنها کوچه می­گویند. از جاذبه های دیگر رودخانه ­ای می­توان به جریان­ های موقت در اطراف لوت که عمدتاً دارای بستری عمیق ­اند، تنگ­ های وسط دشت لوت که در نتیجه فرسایش آبی و بادی بوجود آمده ­اند، کریستال های ژیپس و نمکی رودخانه شور اشاره نمود که بسیار جالب  و دیدنی هستند. 

کفه ها و پلیگون های نمکی بر اثر تبخیر آب روی بخش­هایی از خاک کویر که دارای نمک قابل توجهی می­باشد ایجاد می­شوند. تبخیر، با ایجاد ترک­هایی عمیق بر روی خاک چند ضلعی­های نامنظم در روی زمین ایجاد می­شود و جنس آنها از گل و نمک است که از جمله دیدنی ترین عوارض طبیعی این منطقه هستند (کردوانی، 1386، 54). پلیگون های نمکی و کفه های نمکی در یک منطقه تقریبا وجود دارند و قابل تفکیک نیستند. این پدیده ­ها عمدتا در منطقه شورگز هامون، بخش انتهایی رودخانه شور و همچنین بین دالان­های کلوت­ها در هنگام تابستان و فصول کم آبی رود شور دیده می ­شوند.

در سطح بلوک لوت حدود 40 مخروط آتشفشانی کواترنر وجود دارد. مخروط­ها دارای قله­ های کوتاه و مدور یا کراتر یا دهانه آتشفشانی می باشند(معتمد، 1353). عمدتاً فوران آن­ها و مواد مذاب جاری شده از آن­ها مورفولوژی خاصی در منطقه چه به شکل مخروط و باتولیت و چه پهنه بازالتی به وجود آورده­­اند.که شاخص­ترین آن­ها گندم بریان را شکل داده است. پهنه بازالتی گندم بریان ۴۸ کیلومتر طول، ۱۰ کیلومتر عرض و ۴۸۰ کیلومترمربع مساحت دارد. گندم بریان به  یکی  از  گرمترین  مناطق  زمین شهرت یافته است. اهالى شهداد به پهنه گندم بریان، ریگ سوخته هم مى ­گویند. (ماهری ، 1377، 34).

 

در بیابان لوت علاوه بر موارد ذکر شده در بالا، پدیده های فراوان دیگری نیز وجود دارد که هر کدام از آن­ها می­ توانند از جاذبه های مهم ژئوتوریستی به شمار آیند. از جمله این پدیده ها می ­توان به موارد زیر اشاره ­کرد:

 - سنگ های سه وجهی و صیقل خورده که در همه جا و به ویژه در غرب لوت و هامادای بخش میانی دیده می­ شوند و از مناظر زیبای لوت هستند.

اشکال تخم مرغی شکل نمکی بویژه در اطراف رودخانه شور از دیگر پدیده های دیدنی منطقه هستند.

اینسلبرگ­ها از مناظر دیدنی دیگری هستند که در هامادای بخش میانی در دشت قابل دیدن هستند.

 - مخروط افکنه های قدیمی و جدید در اطراف لوت که بر سطح دشت­های حاشیه لوت گسترده شده­اند. حیات انسانی در دشت لوت اصولا در سطح همین واحد به وجود آمده و قاعده مخروط افکنه ­ها را می ­توان پایان تماس انسان با طبیعت در دشت لوت دانست(نگارش، 1369).

ستون های عمودی آبی- بادی در اطراف کشیت.

چاله ­های آبی- بادی که یکی از عوارض فراوان در سطح هامادای لوت هستند.